Wystawa w setną rocznicę ekspozycji „Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters” zorganizowanej przez Heinza Braunego i Ericha Wiesego na wrocławskich Szczytnikach.

W owym czasie było to nie tylko wielkie wydarzenie w świecie wystawienniczym, ale przede wszystkim istotny krok dla badań nad śląską sztuką średniowieczną. Zwieńczeniem ekspozycji był wydany trzy lata później monumentalny katalog, który do dziś stanowi bezcenne źródło wiedzy dla badaczy tej epoki.

Współczesnego widza z pewnością zainteresuje ukazanie zmian, jakie przez ostatnie sto lat zaszły zarówno w badaniach nad śląską sztuką średniowieczną, jak i w rozwoju muzealnictwa. Ciekawa również jest wielowątkowa narracja wystawy, poświęcona m.in. kuratorom dawnej ekspozycji oraz średniowiecznym mistrzom, których imiona za sprawą badań sprzed wieku przywrócone zostały historii sztuki.

Oddając głos samym dziełom, możliwe staje się przyjrzenie zmianom, którym zostały poddane zarówno w warstwie teoretycznej, stanowiąc temat badań z dziedziny historii sztuki, jak i praktycznej – będąc obiektami objętymi działaniami konserwatorskimi.

Zwiedzający obejrzeć mogą dzieła sztuki średniowiecznej obecne na ekspozycji sto lat temu, te, które z różnych względów zostały z niej wycofane, oraz takie, które – mimo starań kuratorów – nigdy na nią nie dotarły.

Niezwykle ważne jest miejsce wystawy – w 1926 r. gotyckie zabytki umieszczone zostały w pawilonie wystawowym mieszczącym dziś Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej. W 2026 r. w gmachu tym arcydzieła śląskiej sztuki średniowiecznej zaprezentowane zostały ponownie.

Pierwsze prace konserwatorskie prowadzone na potrzeby wystawy „Stulecie” rozpoczęły się blisko trzy lata temu. Do ekspozycji przygotowywano wszystkie dzieła ze zbiorów wrocławskiego Muzeum Narodowego a także te wypożyczane w kościołów. Konserwacja jednego obiektu zajmowała w zależności od potrzeb od jednego dnia do kilku miesięcy. Wykonano kilka pełnych konserwacji – od oczyszczenia, podklejenia odspojeń do uzupełnień warstwy malarskiej i werniksowania. Oto fotoreportaż z prac konserwatorskich wyjątkowych dzieł gotyckich, które podziwiać można w Pawilonie Czterech Kopuł.

Współczesna prezentacja to opowieść o mistrzach średniowiecza, kuratorach i badaczach. Jej celem jest pokazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i w historii sztuki w ciągu ostatnich stu lat.

Wystawa „Śląskie malarstwo i rzeźba doby średniowiecza” (Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters) została zrealizowana w 1926 r. przez dwóch kuratorów – Heinza Braunego (1880–1957) i Ericha Wiesego (1891–1979). Po raz pierwszy w historii śląskiego muzealnictwa, a także po raz ostatni przed II wojną światową zgromadzili oni w jednym miejscu najważniejsze zabytki śląskiej sztuki średniowiecznej. Wiele z nich wówczas zostało zaprezentowanych szerokiej publiczności po raz ostatni, dziś bowiem uznaje się je za zaginione lub zniszczone podczas działań wojennych.

Badania naukowe przedwojennych kuratorów miały ogromny wpływ na to, jak dziś postrzegamy średniowieczną sztu­kę śląską. „To właśnie im zawdzięczamy sposób klasyfikacji średniowiecznych artystów, których tożsamość pozostawała nieznana” – tłumaczy dr Agata Stasińska, kuratorka wystawy. „Oni jako pierwsi nadali im umowne przydomki. Przykładem jest twórca działający na terenie dawnego księstwa żagańskiego, autor dzieł dla wielu świątyń, m.in. kościoła pw. św. Katarzyny w Gościszowicach (obecnie Gościeszowicach). Braune i Wiese nazwali go Mistrzem Poliptyku z Gościszowic”.

Współcześni widzowie obejrzeć mogą najcenniejsze dzieła znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, od rzeźb z kręgu Madonn na Lwach, aż po prace powstałe w początkach XVI stulecia. Zobaczą również śląskie zabytki przechowywane obecnie w zbiorach innych muzeów – m.in. Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego czy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Wśród wypożyczanych eksponatów znajdą się również bezcenne przykłady gotyckiej rzeźby i malarstwa na co dzień znajdujące się w kościołach, m.in. bazylice pw. św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie oraz bazylice pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Oleśnicy. Wybrane obiekty przed wyeksponowaniem poddane zostały kompleksowej konserwacji.

Celem wystawy jest również ukazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i w badaniach nad śląską sztuką średniowieczną w ciągu ostatnich stu lat. Są one widoczne na wielu polach, m.in.: w sposobach eksponowania i dbania o bezpieczeństwo zabytków, w stosowanych zabiegach konserwatorskich, a w końcu także i w wiedzy o tych bezcennych obiektach. „Zaprezentujemy odkrycia, nowe atrybucje i powiązania oraz historie związane z przekształceniami obiektów, które choć wydają nam się dobrze znane, kryją wiele tajemnic” – mówi dr Agata Stasińska. „Najlepszym tego przykładem jest figura Marii, która – zyskawszy w okresie baroku wtórne przekształcenia – przez Braunego i Wiesego prezentowana była jako św. Jadwiga. Artysta nazywany kiedyś Mistrzem Poliptyku św. Barbary, dziś znany jest jako Wilhelm Kalteysen von Oche. Odkrycie jego tożsamości jest zasługą Ewy Wółkiewicz, która w Archiwum Państwowym w Opolu odnalazła treść pochodzących z lat 1451–1453 kontraktów na wykonanie nastawy głównego ołtarza do kościoła pw. św. Jakuba w Nysie”.

Zwiedzający zobaczą np. obraz „Chusta św. Weroniki (Veraikon)” z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, który przed wojną nie został pokazany ze względu na zły stan zachowania. Dziś znów cieszy oczy odwiedzających.

Niezwykle ważna jest możliwość zaprezentowania średniowiecznych zabytków w tym samym miejscu, które dla wystawy wybrali przedwojenni kuratorzy – w pawilonie wystawowym na Szczytnikach, obecnie Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej Oddziale Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Nowoczesne wnętrze Pawilonu i współczesna scenografia pozwolą spojrzeć na gotyckie zabytki z innej perspektywy. Dzięki umieszczonym na wystawie archiwalnym fotografiom z 1926 r. można porównać zmiany, jakie zaszły w sposobach prezentowania i ochrony dzieł sztuki.

Stulecie
W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej

31 lipca – 3o grudnia 2026
Muzeum Narodowe we Wrocławiu | Pawilon Czterech Kopuł
Kuratorka: Agata Stasińska