Wystawa Maria Jarema. Pęknięty modernizm proponuje nowe spojrzenie na twórczość jednej z najbardziej oryginalnych postaci polskiej sztuki nowoczesnej okresu międzywojennego i powojennego. Ukończyła studia na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w 1935 roku, wcześnie dołączyła do zaangażowanego politycznie środowiska awangardowego, odrzucającego normy akademickie. Była współzałożycielką Grupy Krakowskiej, ugrupowania o istotnym znaczeniu dla rodzącego się pokolenia modernistów. W latach 1934–1939 współpracowała również z prowadzonym przez jej brata Józefa eksperymentalnym teatrem Cricot, w którym zajmowała się scenografią, kostiumami, lalkarstwem i grą sceniczną.

Od początku kariery artystycznej Jarema identyfikowała się z międzynarodowym nurtem modernizmu, przejmując język wspólny dla abstrakcji postkubistycznej i czerpiąc z surrealizmu i ekspresjonizmu. W okresie powojennym radykalnie domagała się wolności artystycznej. Łącząc charakterystyczną dla surrealizmu koncentrację na cielesności i autoekspresji z dążeniem do formalnej autonomii sztuki abstrakcyjnej, Jarema od 1949 roku rozpoczęła eksperymenty z techniką monotypii, odmawiając podporządkowania się dyktatom realizmu socjalistycznego i pozostając na emigracji wewnętrznej do 1954 roku. To właśnie technika monotypii umożliwiała jej wyrażanie podmiotu jako całości, obejmując także to, co pozornie niemożliwe do pogodzenia – obszary pęknięć i rozdarć, naznaczone zarówno napięciami wewnętrznymi, jak i zewnętrznymi. Kuratorzy określają wypracowany przez nią idiom mianem „pękniętego modernizmu”. Twórczość artystki można czytać jako badanie różnych sytuacji, w jakich znajduje się ciało i podmiot: od doświadczenia jednostki, przez relacje między dwojgiem ludzi, rodzinę, aż po funkcjonowanie w szerszej wspólnocie. Wystawa jest zaaranżowana według tej narastającej skali – jednostka, para, rodzina, zbiorowość – pokazując, jak w obrazach ciała ujawniają się napięcia społeczne oraz procesy rozpadu i pęknięcia podmiotu. Prezentuje również prace polskich, francuskich, szwajcarskich i włoskich artystów, z którymi pozostawała w polemicznym dialogu.

Późne cykle prac Jaremy – Wyrazy, Penetracje i Filtry – najpełniej odsłaniają jej „pęknięty modernizm”. Warstwy monotypii splatają się tu z malarskimi, przejrzystymi formami, geometrycznymi i organicznymi, tworząc drgające struktury przestrzenne, które sugerują bardziej ruch niż przedstawienie. Ta perspektywa pozwala interpretować twórczość Jaremy jako próbę stworzenia nowego języka relacji ze światem, opartego na współzależności i wzajemnym oddziaływaniu ciał, sił i życiodajnej materii. Artystka jawi się tym samym jako wytrwała architektka płynnych form, która w obliczu stopniowego rozkładu życia publicznego i wyniszczającej jej własny organizm białaczki była w stanie nadać wibrującemu, niestabilnemu tworzywu znaczenie – oporu i pola eksperymentu wyobraźni.

Maria Jarema, Wyrazy | 1954, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy

Maria Jarema, Wyrazy 8, Muzeum Narodowe w Poznaniu

Wystawa umożliwia głębsze zrozumienie indywidualnej praktyki i procesu twórczego Jaremy, prezentując jej twórczość razem z pracami polskich, francuskich, szwajcarskich i włoskich artystów, których podziwiała i z których dorobkiem się mierzyła. Nie godziła się jednak na rezygnację z własnego głosu. Doskonale rozumiała, że „bez deformacji, transpozycji, metafory, abstrakcji – nie jesteśmy dzisiaj w stanie objąć i wyrazić narastających konfliktów uczuć i spraw”.

Wystawa prezentuje prace ze wszystkich okresów twórczości Marii Jaremy. Po raz pierwszy w historii wystawiennictwa, Pęknięty modernizm obejmuje także niemal cały księgozbiór artystki, na który składają się katalogi wystaw, tomiki poezji, portfolia artystów i czasopisma – materiały zbierane w czasie trzech długich pobytów w Paryżu, wymieniane z przyjaciółmi w Polsce lub podarowane artystce przez brata Józefa. Zbiory te ułatwiają zarysowanie intelektualnej i artystycznej biografii artystki bezkompromisowej, nieustannie głodnej doświadczeń i bodźców intelektualnych, zmarłej przedwcześnie w wieku pięćdziesięciu lat.

Artyści i artystki: Maria Jarema oraz Jean-Michel Atlan, Jean Deyrolle, Gillo Dorfles, Maurice Estève, Hans Hartung, Jean Hélion, Berta Grünberg, Józef Jarema, Tadeusz Kantor, Alfred Manessier, André Masson, Henri Matisse, Erna Rosenstein, Jonasz Stern, Pierre Tal-Coat, Sophie Taeuber-Arp i Jean Arp, Jean Tinguely, Victor Vasarely, Zygmunt Waliszewski, Eugeniusz Waniek, Henryk Wiciński.

Maria Jarema. Pęknięty modernizm

20 marca – 28 czerwca 2026 r.
Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie

Kuratorzy: Éric de Chassey, Natalia Sielewicz