Pop Culture Gallery w Starym Browarze w Poznaniu po raz kolejny zaskoczy publiczność – w galerii popkultury zawisną prace mistrzów malarstwa, m.in. Jana Matejki, Jacka Malczewskiego, Józefa Mehoffera, Stanisława Wyspiańskiego i Leona Chwistka z kolekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. Tematem wystawy „Poza twarzą”, której kuratorem jest Wojtek Piotr Onak, będą sposoby widzenia człowieka w polskiej sztuce od XIX wieku po współczesność. Zaprezentowane zostaną różne formy ludzkiej obecności w obrazie – od portretu i autoportretu, przez akt i pejzaż, po pamięć i ślad istnienia. Wernisaż odbędzie się w czwartek, 10 września 2026 r.

Tytuł „Poza twarzą” wyznacza perspektywę szerszą niż sam gatunek portretu. Człowiek pojawia się tu nie tylko w podobiźnie, lecz również w krajobrazie, w scenie rodzajowej czy martwej naturze. – Wystawa porusza się między wizerunkiem a doświadczeniem, między reprezentacją a pamięcią, między fizyczną obecnością postaci a jej rozproszeniem w świecie rzeczy, natury i czasu – tłumaczy kurator, Wojtek Piotr Onak. – Całość została pomyślana jako opowieść o zmianach spojrzenia. Od XIX-wiecznej podobizny, przez symboliczne i psychiczne zagęszczenie Młodej Polski, po współczesne formy myślenia o człowieku przez ciało, pamięć, czas i zanik. Kurator odwołuje się do charakterystyki malarstwa poszczególnych okresów, ale wymyka się linearnej narracji znanej z muzeów. Płótna polskich klasyków zawisną w salach, gdzie jeszcze kilka miesięcy temu eksponowane były pop-artowe dzieła Andy’ego Warhola, a wcześniej projekty Gianniego Versace czy awangardowe kreacje Iris van Herpen. Kontekst galerii popkultury jest zaproszeniem do spotkania z mistrzami i mistrzyniami portretu bez sztywnych definicji i porządku historii sztuki – wszystko po to, by z ich twórczości wydobyć aktualność i emocje adekwatne do naszych własnych doświadczeń.

Zmiana spojrzenia

Przykładem tego podejścia będzie ekspozycja w pierwszej sali Pop Culture Gallery, gdzie punktem wyjścia będzie relacja mistrza i ucznia – Jana Matejki i Stanisława Wyspiańskiego. Postacie i prace dwóch wielkich krakowskich artystów znaczą koniec i początek ważnych okresów artystycznych, ale kuratora interesuje przede wszystkim szczególny moment zagęszczenia idei i przemian języka obrazu. – Matejko reprezentuje monumentalną wizję historii, Wyspiański kreuje perspektywę bardziej osobistą, ekspresyjną, zaglądając w głąb człowieka. W tej osi mieszczą się także pytania o rolę artysty, o przejście między epokami i o zmianę samego spojrzenia – mówi Wojtek Piotr Onak.

Przestrzenią, w której dokonuje się ta zmiana perspektywy, jest wieś i – szerzej – natura. W kolejnej części ekspozycji kurator sięga m.in. po dzieła Jacka Malczewskiego: „Chłop w kożuchu”, „Elenai”, tryptyk „Mój koncert”, a także pejzaże i martwe natury Leona Chwistka, Fryderyka Pautscha, Tymona Niesiołowskiego czy Kazimierza Puchały. Zgodnie z tytułem wystawy, ludzka obecność ukazywana jest tutaj nie tylko poprzez frontalne przedstawienie postaci; uwidacznia się również w efektach ludzkiej pracy, krajobrazie, przedmiotach. – Wieś odsłania się jako miejsce życia, wyobraźni i projekcji – mówi Wojtek Piotr Onak – przestrzeń codzienności, ale też nośnik polskich fantazmatów o wspólnocie, naturze, stracie i trwaniu.

Co artyści widzą w lustrze

Portret i autoportret to gatunki rozpięte między oficjalną i komercyjną rolą sztuki a twórczością osobistą, wręcz intymną. Szczególnie interesujące okazują się dokonywane przez artystki i artystów próby uchwycenia na płótnie samych siebie. Wybrane przez kuratora prace prezentują całe spektrum strategii: od kreowania wizerunku po proces samopoznania. Malarska podobizna odtwarza wygląd postaci przetworzony przez styl artystyczny, ale przede wszystkim emocje, pokazując stany psychiczne, temperament, status społeczny. Te niuanse publiczność będzie mogła prześledzić w autoportretach i portretach Jacka Malczewskiego, Damazego Kotowskiego, Leopolda Gottlieba, Włodzimierza Buczka, Czesława Kiełbińskiego, Marii Markowskiej, Allana Rzepki, Alojzego Siweckiego czy Stanisława Wójtowicza, a także portretach autorstwa Leona Chwistka, Zofii Leśniak, Blanki Mercère, Władysława Jarockiego, Władysława Ludomirskiego, Józefa Mehoffera, Wacława Taranczewskiego i Stanisława Wiśniewskiego.

Wojtek Piotr Onak w tkankę wystawy wprowadza także wybór prac współczesnych. Ten kuratorski komentarz służy z jednej strony przełamaniu standardowej, historycznej narracji, z drugiej – z dzieł z kolekcji TPSP wydobywa to, co uniwersalne i aktualne. Bardzo ciekawym zabiegiem jest zestawienie prac z okresu Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego z instalacją Daniela Rycharskiego pt. „Ogród zimowy 3”. – Ta praca otwiera dialog z historycznym obrazem wsi poprzez język, który sam artysta wiąże ze śmiercią wsi, umieraniem tradycyjnego rolnictwa i zanikiem kultury chłopskiej wypieranej przez model przemysłowy – mówi kurator. – W tle pozostaje także pierwszy Ogród zimowy, zbudowany z mieszkańcami Kurówka z nieużywanych części maszyn i narzędzi rolniczych przekształconych w kolorowe metalowe kwiaty. Z kolei część ekspozycji poświęconą portretom i autoportretom rozszerzy prezentacja prac Magdaleny Abakanowicz i Romana Opałki.

Poza twarzą

10 wrzenia 2026 r. – 10 lutego 2027 r.
Pop Culture Gallery w Starym Browarze
Kurator: Wojtek Piotr Onak