Co łączy historię uratowanego koźlątka z opowieścią o dzieciach uczących się na górskich polanach? Sądecczyzna. To tutaj w latach 50. XX wieku Maria Kownacka i Witold Chomicz znaleźli materiał do dwóch książek: Rogasia z Doliny Roztoki (1957) i Szkoły nad obłokami (1958). Kownacka była już wówczas uznaną pisarką dla dzieci, Chomicz – grafikiem, profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych i znawcą sztuki książki.

Proste historie dla młodych czytelników posłużyły twórcom do mówienia o sprawach, które oboje traktowali bardzo poważnie. W Rogasiu los osieroconego sarniątka prowadzi do opowieści o przyrodzie i potrzebie jej ochrony. Szkoła nad obłokami kieruje uwagę ku kulturze mieszkańców górskich osiedli i wartości jej materialnych świadectw.

Tytuł wystawy pochodzi ze wspomnienia Kownackiej o spotkaniu z Edwardem Grucelą, jednym z nauczycieli szkoły na Niemcowej. Opowiadając o życiu wysoko w górach, określił on ten świat jako „muszkę w bursztynie” – relikt, żywy skansen, miejsce, w którym czas jakby się zatrzymał. Metafora ta dobrze obrazuje temat wystawy: rzeczywistość Sądecczyzny obserwowana przez Kownacką i Chomicza została przez nich przetworzona i zachowana w słowie oraz obrazie.

Projekt okładki Szkoły nad obłokami | 1957, ze zbiorów Ziyada Raoofa.

Witold Chomicz, Zosia zamiatająca izbę | 1957, ilustracja do Szkoły nad obłokami, ze zbiorów Ziyada Raoofa

Szczególną częścią ekspozycji są oryginalne ilustracje Witolda Chomicza do obu książek, pochodzące z prywatnej kolekcji Ziyada Raoofa i po raz pierwszy prezentowane publicznie. Towarzyszą im obrazy, szkice, projekty, makieta książki i inne materiały warsztatowe. Sama kolekcja jest więc jeszcze jedną „muszką w bursztynie”: zachowała nie tylko przedstawienia Sądecczyzny sprzed siedemdziesięciu lat, lecz także sposób projektowania książki w epoce przed cyfrowym składem. Można prześledzić drogę od obserwacji i szkicu, przez projekt i korektę, po drukowaną stronę.

Projekt strony tytułowej do Rogasia z Doliny Roztoki, karta makiety, ze zbiorów Ziyada Raoofa

Witold Chomicz, Pogwizd i dzieci | 1957, ilustracja do Rogasia z Doliny Roztoki, ze zbiorów Ziyada Raoofa

Wystawa „Muszka w bursztynie” zaprasza więc nie tylko do nostalgicznego powrotu do dawnych lektur, ale również do ich ponownego odkrycia. Do spojrzenia na książkę jak na przedmiot złożony z wielu warstw – tekstu, obrazu, idei, doświadczenia i kreacji. Jest również zachętą do postawienia pytania szczególnie nurtującego w kontekście muzealnym: co z otaczającego nas świata uznajemy za warte zachowania?

Muszka w bursztynie.
Witold Chomicz i Maria Kownacka na Sądecczyźnie

9 września 2026 – 31 stycznia 2027
Muzeum Ziemi Sądeckiej