Skąd pochodziła bawełna napędzająca Łódź?

Wystawa Dziewięć księżyców nad polem bawełny prowadzi szlakami importu surowca, który zbudował przemysłową Łódź, od końca XIX wieku po kres tekstylnego imperium po 1989 roku. Podczas gdy dobrobyt Zachodu opierał się na rynkach atlantyckich, losy „polskiego Manchesteru” splotły się z Azją Środkową – dzisiejszym Uzbekistanem, Kazachstanem i Turkmenistanem.

Zapomniany epizod polskiej historii

Korzenie tej historycznej relacji sięgają amerykańskiej wojny secesyjnej, która odcięła łódzkie fabryki od niewolniczych plantacji za oceanem. Pogłębieniu więzi sprzyjał fakt, że zarówno Łódź, jak i Azja Środkowa wchodziły do 1914 roku w skład Imperium Rosyjskiego, a po II wojnie światowej funkcjonowały jako bratnie regiony po tej samej stronie żelaznej kurtyny. Rok 1989 ponownie powiązał je wspólnotą doświadczeń. Wraz z upadkiem radzieckiego ustroju politycznego i gospodarczego stanęły one przed koniecznością odnalezienia się w nowej, kapitalistycznej rzeczywistości.

Materia, która ukształtowała nowoczesność

Ekspozycja skupia się na bawełnie jako roślinie, zasobie i towarze. Jej monokulturowa uprawa oraz przemysłowa obróbka ukształtowały dynamikę globalnej nowoczesności, w której splatają się ze sobą praktyki modernizacyjne, ambicje kolonialne i różne formy pracy przymusowej. Kluczową rolę w tym procesie odegrały kobiety – od zbieraczek bawełny na polach Azji Centralnej po łódzkie włókniarki. Dlatego też wystawa przedstawia przede wszystkim dzieje ich pracy, emancypacji i oporu, ukazane w lokalnych kontekstach, jak i w świetle globalnych historii niewolnictwa i wyzysku.

Bawełna – towar, symbol, mit

Równie istotna dla wystawy jest sfera kultury wizualnej oraz jej wpływ na kształtowanie się wyobrażeń dotyczących bawełnianej nowoczesności. Pokazujemy to zjawisko poprzez szereg różnorodnych obiektów, w tym fotografię etnograficzną i reportażową, film eksperymentalny, materiały propagandowe, a także rzemiosło. Kluczowym elementem są dzieła sztuki, począwszy od prac wyrażających fascynację uprzemysłowieniem ze strony radzieckiej i polskiej awangardy, po współczesne praktyki artystyczne z Azji Środkowej.

Całość narracji dopełniają nowe, przygotowane specjalnie na tę okazję realizacje artystyczne Veroniki Hapchenko, Dilyary Kaipovej, Tytusa Szablewskiego-Różniaka i duetu JP I (Jana Shostak, Piotr Adamski), rzucające współczesne światło na historyczne mechanizmy i zależności.

Prezentujemy prace, fotografie i materiały następujących osób: Nabi Agzamov, Raikul Ahmatova, Umida Akhmedova, Janina Baranowska, Leon Barszczewski, Angela Davis, Khudaibergen Devanov, Jan Glijer, Juliusz Grot, Veronika Hapchenko, Karol Hiller, Langston Hughes, Saodat Ismailova, Anna Ivanova, Lotte Jacobi, Bruno Jasieński, JP I (Jana Shostak, Piotr Adamski), Aziza Kadyri, Dilyara Kaipova, Oleg Karpov, Timur Karpov, Jerzy Krawczyk, Audre Lorde, Shukhrat Makhmudov, Almagul Menlibayeva, Stanisław Notarjusz, Max Penson, Stanisław Poznański, Alexander Rodchenko, Zohra Saed, Varvara Stepanova, Władysław Strzemiński, Tytus Szabelski-Różniak, Anna Świrszczyńska, Viktor Turin, Dziga Vertov, Wojciech Wiszniewski, Marek Włodarski (Henryk Streng), Julita Wójcik, Zaza Zakhidov, Antoni Zdebiak

Dziewięć księżyców nad polem bawełny.
Łódź i Azja Środkowa

22 października 2026 – 25 kwietnia 2027
Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi
Kuratorzy: Dorota Jagoda Michalska, Łukasz Mojsak